Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

Իսաբեկյան Է.-Պրոֆեսսոր Էդուարդ Իսաբեկյան

Posted on Հկտ 2, 2015 in Uncategorized

Ծնած է Եղեռնէն ուղիղ մէկ տարի առաջ, այսօրուան Հայաստանի քթին տակ` Իգդիր: Մէկ տարեկան երախայ կը ստիպուի ծնողներուն հետ անցնիլ Արաքսը եւ հաստատուիլ սկիզբը Թիֆլիս, ապա` Երեւան:
Իր ութսունամեակը գլորած է, բայց 80 տարի չէ դադրած Իգդիրի մասին մտածելէ: Այնքան մտածած է, որ ինք՝ գեղանկարիչ, վէպ մը գրած է, ես պիտի ըսէի խոհագրութիւն մը գրած է իր ծննդավայրին մասին ու այնքան լաւ նկարագրած է այդ գիւղաքաղաքին բնութիւնն ու մարդերը, որ ընթերցողին իգդիրցի ըլլալը կու գայ, նոյնիսկ եթէ ենթական տարօնցի է…:
Մենք առիթը ունեցած ենք այս մեծ իգդիրցիին հանդիպելու թէ՛ Երեւանի թէ՛ Հալէպի մէջ: Այստեղ հանդէս եկաւ անհատական ցուցահանդէսով: Պէտք է ըսել, որ հալէպահայերը լաւ ընդունեցին զինք:
Հիմա, Երեւանի իր արուեստանոցին մէջ ենք: Չորս կողմ նկարներ: Մոնումենտալ գործերու վարպետ մըն է Իսաբեկեանը. յաճախ դիմած է պատմութեան, իր ակնդիրներուն ներկայացնելու համար մեր անցեալի հերոսական էջերը: Անցելապաշտ մը չէ ինք, բայց կ’ուզէ որ մեր ներկայ սերունդը անցեալը լաւ իմանալով, աւելի լաւ ապագայ մը կերտէ:
Արդէն ճակատագրին հետ հաշտ չէ: Մենք պիտի ըսենք կռիւի մէջ է: Վերջին երկու տարիներուն, մշուշուած է տեսողութիւնը. իր հին ծանօթները կը ճանչնայ անոնց ձայնէն,բայց տակաւին կ’երթայ դասախօսութիւններ կարդալ Երեւանի Գեղարուեստի Պետական Ինստիտուտին մէջ, ուր դասախօս է յիսուն տարիներէ ի վեր, կամ աւելի ճիշդ կ’ըլլար ըսել այդ հաստատութեան հիմնադրութենէն ի վեր:
Գոյներ, նկարագիրներ պաստառելու համար ծնած մարդէն եկուր վերցուր գոյները զանազանելու գործիքը: Հիները, աչքի մասին երբ անէծք մը տային կ’ըսէին. Աչքդ չելլէ: Անէծքն իսկ կը խնայէր աչքը:
Բայց կայ լեզուն ու ահա մենք կը խօսակցինք մինչ Իսաբեկեանը իր հոգիին աչքերը կ’ուղղէ դէպի իրմանկութիւնը ու կը պատմէ.
-Երախայ ժամանակ շատ եմ սիրել խաղալը: Կար մի արդիւնաբերական տեխնիկում. յաճախում էի, բայց ուշքս խաղի վրայ էր: Մեզ պատրաստում էին կեանքի կռիւին: Իմ հոգը չէր: Ոչ մի կերպ չէի պոկւում խաղերից: Բայց պատահեց զարմանալին. 1935 թուին, ինձ ընդունեցին Թիֆլիսի նկարչական ակադեմիան: Երեք տարի մնացել եմ տեխնիկում: Սիրում էի նկարել մարդկային շարժումները: Պատի թերթերի համար գծագրեր էի անում, նկարում էի զարդարանքներ: Դա ինձ յաջողւում էր շատ բնական կերպով: 1929ին նկարեցի «Պիոներ Կանչ»ի համար` վերնագրեր, երգիծանկարներ: Նկարչութեան մասին ոչ մի փիլիսոփայութիւն չունէի, իրեն-իրեն էր ստացւում. նոյն օրերին, պարզ յիշում եմ, շատ էի սիրում գրականութիւն: Շատ էի գնում գրադարան: Ֆրանսական գրականութիւնից ինչ որ գտել եմ այդ օրերին արեւմտահայերէնով թարգմանուած, բոլորը կարդացել եմ: 11 տարեկանիս, պատրաստի զինուոր էի, որ կ’ուզենար մեռնել հայրենիքի համար:
Ագահօրէն կարդում էի Ռաֆֆի: Ուրբաթ օրերը քննարկում էի «Սովետական Հայաստան» թերթը: 1930-31 թուականներին, յիշում եմ, ընկերներով կարծէք սիրահարուած լինէինք Ակսել Բակունցին: Նա նստած էր լինում Աբովեանի վրայ գտնուող Սեւան հիւրանոցում: Բարձրահասակ էր, թիկնեղ, պնձագոյն մազերով, կապոյտ աչքերով… նրա պէս սիրուն տղամարդ էր Վահան Թոթովենցը, նոյնպէս Յակոբ Սալախեանը: Ափսո՜ս, բոլորն էլ չկան:
Ահա խումբի ընկերներով, իջնում էինք Աբովեանով Ակսել Բակունցը տեսնելու համար: Բարեւում էինք, իջնում էինք ցած, վերադառնում ու նորից բարեւում եւ յետոյ ուրախութեամբ պատմում թէ բարեւել ենք Բակունցին, թէ նա ժպտալով ընդունել է մեր բարեւը:
Երբ Իսաբեկեանը իր 81 տարիքին կը պատմէր այս բոլորը, մենք մտովի կ’ըսէինք միթէ մանուկ մը չէ՞ ապրողը այս մարդուն մէջ: Եւ տակաւին գրողներ կան, որոնք կ’ըսեն ու կը գրեն. Ու՞ր մնացիր, մանկութիւն իմ ոսկեծամ:
Փնտռէ, ով մարդ, փնտռէ մանկութիւնդ քու մէջդ ու պիտի գտնես, քանզի մանկութիւնդ երբեք չի բաժնուիր քեզմէ: Ճակտիդ կնճիռներուն մէջ է մանկութիւնդ, մարմրող աչքերուդ մէջն է, հոգիիդ ու սիրտիդ մէջ: Երբ դուն կաս, մանկութիւնդ կայ, մշտապէս ներկայ է:
Ահա ես կը ճանչնայի Իսաբեկեան արուեստագէտին մանկութիւնը:
Մինչ Իսաբեկեանը կը շարոնակէր.
-Մարդ դարձանք Չարենց եւ Բակունց կարդալով: Ինչպէս չսիրենք Չարենցի «Գովք Խաղողի, Գինու եւ Գեղեցիկ Դպրութեան» ու Բակունցի «Խոնարհ աղջիկը»: Չկայ մի բան այս երկուսից, որ կարդացած չլինեմ:
Արուեստագէտը կը խօսի, մինչ մենք վերի նախադասութեան ազդեցութեան տակ ենք: Մարդ դարձանք Չարենց ու Բակունց կարդալով: Արդեօք ուրիշներու մօտ կա՞յ այսպիսի ընկալում: Նման արտայայտութեան մենք հանդիպեցանք առաջին անգամ:
Իսաբեկեանը կը շարունակէ.
-Այս գրողների փիլիսոփայութեան վրայ սկսուեց ձեւաւորուել իմ կենսափիլիսոփայութիւնը, որ փիլիսոփայութիւն չէր:
1941 թուին, երբ ակադեմիայի ընթացքը վերջացրի, հայրենական պատերազմը սկսուել էր: Վերադարձայ Երեւան, ինձ անմիջապէս ընդունեցին անդամ նկարիչների միութեան: Տասը նկար ցուցադրեցի: Այդ օրերին, «Պիոներ Կանչ»ը 100.000 տպաքանակ ունէր եւ Սիլվան ու Հրաչիկը նոր էին սկսել գրել: Հրաչիկի բանաստեղծութիւններից հինգը ես եմ ջոկել, նրան էլ նկարել ու տպել տուել թերթում: «Պիոներ Կանչ»ը հաւանում էին Ռոմանոս Մելիքեանը, Մարուքէն եւ… Աղասի Խանճեանը: Ես էի ձեւաւորում թերթը:
Պիտի կրկնեմ, իմ կեանքի փիլիսոփայութիւնը ձեւաւորուել է Բակունցի, Չարենցի, Թոթովենցի գրականութեան վրայ:
Սկսուեցին ցուցահանդէսները: Իմ գործը ջուրի երես դուրս եկաւ: Գրականութիւնից էր գալիս: Բոլոր սերունդները գրականութեամբ են դաստիարակում:
Պատերազմի ժամանակ ես զգացի, որ իմ կեանքի փիլիսոփայութիւնը Հայաստանն ու հայը սիրելն է: Քոչարը մի օր ասաց. Էդուարդը հենց ինքը հայրենասիրութիւնն է որ կայ: Սրա մէջ մաս ուներ Իգդիրը: Երեւի Իգդիրում ծնուելը չէր կարող նկատի չառնուել: Ուրիշ բացատրութիւններ վերացական կը լինեն: Ոչ Նիցչէ ոչ ալ Մարքս: Ես կապուեցի մեր հողին. Բջնի, Աշտարակ, հայրենի բնութիւն, լեռներ, զմրուխտ լանջեր Արագածի… Իսահակեանը ի զուր չի երգել Արագածը:
Մի օր, «Պիոներում» Պավլիկ Մարոզովը նկարեցի: Յաջողութիւն գտաւ: Դահլիճում, նկարելիս, ներս մտաւ Ռոմանոս Մելիքեանը ու ասաց. գոյները աւելի վառ նկարիր: Ինձ ուղարկեցին Նովի Աֆոն` հանգստանալու, դա եղաւ իմ նկարելու վարձատրութիւնը:
Հայրենասիրութիւն ասելով հասարակ մարդկանց եւ հայրենի բնութիւնն էի նկարում: 1942 թուին, նկարեցի Բակունցին. Բակունց նկարելը այդ օրերին յանցագործութիւն էր:
1943 թուին Դաւիթ Բեկը նկարեցի: Հաւանեցին: Աղմուկ բարձրացաւ: Այս գործս շատ էր հաւանել Վարդան Աճեմեանը: Մտաւորականութիւնը այցելում էր բոլոր ցուցահանդէսներին: Յեղափոխութեան թանգարանի համար պատուէրներ էին տալիս: Ինձ էլ պատւեր տուեցին, 1939 թուին էր. ուսանող էի, շահեցի 5000 ռուբլի: Մեծ գումար էր: Քոչարը եղել էր ժիւրիի անդամ եւ նա, 4000ը բարձրացրել էր հինգի: Իմ մշակած նիւթն էր «Կարմիր Բանակի Մուտքը Երեւան»:
Քոչարը, եւրոպացի ինտելիգենտի տպաւորութիւն էր թողնում:
Պատմանկարչութիւնը զուգահեռ գնաց իմ աշխատանքներին: Իրար յաջորդեցին «Պատասխան Յազկերտին»ը, «Հաղբատի գիւղացիների ապստամբութիւն»ը եւ այլն: Այդ ժամանակ պատմանկարչութիւնը չէր խրախուսւում բայց առնում էին:
1945 թուին գեղարուեստի ինստիտուտ բացուեց: Արա Սարգսեանը ինձ դասախօս կանչեց: Ասացի` փորձս քիչ է: Ասաց` հեքիաթ մի պատմիր, արդէն կոմպոզիցիոն նկար ես ստեղծում:
Դարձայ մանկավարժ: Իգդիրը մանկավարժ շատ է տուել. էլ Անուշաւան Պօղոսեան, Խաչատուր Կանայեան, Ստեփան Կանայեան, Գայեանէ Պահլաւունի եւ ուրիշներ: Ես էլ դարձայ մանկավարժ, որը ինձ համար դարձաւ երկրորդ բնաւորութիւն: Չեմ ափսոսում, որ իմ ժամանակը յատկացրի մանկավարժութեան: Սքանչելի արւեստագէտներ մէջտեղ եկան: Մեր ինստիտուտի դասախօսներ դարձան Սարեանը, Արա Սարգսեանը, Կոչոյեանը, Սուրէն Ստեփանեանը, Կիւրճեանը, մի խօսքով ժամանակի մեծերը եւ այս բոլոր մեծերի արանքում` ես: Ասացի, չեմ ափսոսում: Լաւ սաներ ունեցայ. Գրիգոր Խանճեանը, Սարգիս Մուրադեանը, Անատոլի Պապեանը, Ռաֆֆի եւ Ռուբէն Ադալեանները, Վահան Խորէնեանը եւ այնքան ուրիշներ: Երբ նայում էիր նկարիչների միութեան անդամներին, տեսնում էիր, որ կէսը իմ սաներն են:
Երուանդ Քոչարի հետ իմ բարեկամութիւնը լաւ էր: Նա սրամիտ էր եւ սիրում էր օրինակներով խօսել: Շատ գեղեցիկ էր խօսած ժամանակ, դահլիճը գրգչում էր: Երեւում էր, որ նա Ներսէսեանի սան էր եղել:
Բացի մանկավարժութիւնից, քսան տարի եղայ պետական պատկերասրահի տնօրէն: Շատ ուշադրութիւն դարձրի որմնանկարչութեանը, որոնք բաց վիճակում էին եկեղեցիների որմերի վրայ:
Մի հին ռուս տոհմից սերած կին` Լիտիա Դուռնովան, առաջինը սկսեց պատճէնահանելը մեր որմնանկարները. օրինակ վանքի, որը այսօր չկայ: Բարդ տեխնիկա ունի որմնանկարը:
Իմ մէջ որպէս հաւատամք է մնացել այն միտքը, որ նկարչական արուեստը պիտի իրապաշտ լինի: Մնացած բոլորը իզմեր են. քուպիզմ, ապստրաքցիանիզմ, բնութիւնից կտրուելը մահ է նկարիչի համար, կը ցամքի. պատահական չէ, որ Մարտիրոս Սարեանը Հայաստանի բնութիւնն է նկարել: Դա ամենազօրեղ փիլիսոփայութիւնն է: Այս ուղղութեան չհետեւողը կը դառնայ վաղամեռիկ եւ ներկայ կը լինի իր թաղմանը:
Մի օր էլ, ոչ իմ կամքով, այլ իմ շուրջ գտնուող ընկերների, «Գրական թերթ»ի պահանջով, Սերոյի, Հրաչիկի խնդրանքով, սկսայ գրել: Այդպէս, գրելն էլ դառաւ իմ օրգանիզմի մի մասը, եւ մի գեղեցիկ օր, երբ կարօտը խեղդում էր ինձ տարիքի հետ, ծննդավայրի ծարաւը նոստալգիա դարձաւ եւ ծնուեց «Իգդիր» վէպը, որ վէպ չի, այլ գիշերային երկխօսութիւն – Գիրք Իգդիրի եւ իգդիրցիների մասին:
Իմ կեանքի ամբողջ փիլիսոփայութիւնը իմ նկարների եւ յատկապէս Իգդիրի մենագրութեան մէջ է:
Խօսիլը վերջացուց Իսաբեկեանը:
Երբ առաջարկեցինք շարունակել – Մեր տղայ, ըսաւ արուեստագէտը, մի ամբողջ դասախոսութիւն կարդացի առաւօտ-գիշերով, հլա չե՞ս բաւարարւել: Ամէն ինչ պատմեցի, էլ ինչ խօսամ…

Սեղանին վրայ նուռ մը կար: Ճեղքուած նուռ: Որպէսզի նկարիչը ներգրաւուած ըլլայ խօսքի նոր բռնկումի մը, ցոյց տալով կարմիր ճառագայթները նուռին, խօսեցանք նաթիւր մորթ նկարելու մասին:
Այ տղայ, ա՞յս աչքերով…երբ ըսաւ դասախօսը, զգացինք որ սխալ մը գործած ենք: Տկարացած աչքերով նկարիչին նկարելու մասին խօսիլ իսկապէս յանցանք էր:
Ցտեսութիւն ըսինք վարպետին, որ իր պաստառներով մեր պատմութեան դարերը պեղած էր եւ իր «Իգդիր» գիշերային երկխօսութեամբ լուսաւորած ծննդավայրի մը բնակիչները, ամբողջ անցեալ մը իր նիստ ու կացով, իր առօրեայով, մանկունակ փիլիսոփայութեամբ:
Իսաբեկեանի պաստառները ստեղութիւն կ’ըսէին ինծի անոր արուեստանոցի բոլոր պատերէն: Հոն հայոց պատմութիւնը կար, գալիքի ուղենիշ անցեալը կար, երբ շատ անգամ հայը կռուած էր իր հերոսովը, մինչ այսօր կը կռուի իր հերոսներովը: Ազգը հերոսանալու ելած է այսօր, տէր կանգնելու համար իր հողին: Անհատ հերոսը չի կրնար փրկել հողը. ազգ հերոսը կրնայ: Վայ մեկուսի մնացողին, որ կ’իյնայ Ազգ ծառէն որպէս թոշնած տերեւ…
Հայաստանը կը խօսի նկարներով:

Leave a Reply

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով