Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

Խաչատրյան Շ. — Մի հարցազրույցի առթիվ — թերթ, «Գրական թերթ», Ե., 02.11.1973

Posted on Հնս 24, 2015 in Uncategorized

«Սովետական արվեստ» ամսագրում այս տարվա 7-րդ համարում «Արվեստը և ժամանակը» խորագրի տակ տպագրված է մի հարցազրույց՝ «Նկարչի հետ՝ իր արվեստանոցում» վերնագրով: Հայաստանի ժող.նկարիչ, պրոֆեսոր, պետական պատկերասրահի դիրեկտոր Էդ.Իսաբեկյանը լուրջ հարցեր է շոշափել հատկապես գեղանկարչության կարևոր ժանրերից մեկի՝ թեմատիկ կոմպոզիցիոն պատկերի, իր բնութագրմամբ՝ «նկարչության սիմֆոնիզմի» վերաբերյալ: Այդ առնչությամբ խոսվել է նաև համաշխարհային ու ազգային արվեստի մի շարք մեծությունների մասին: Բայց ցավոք, հարցազրույցի մեջ տեղ են գտել ընթերցողի մեջ շփոթմունք առաջացնող որոշ սխալ բնութագրումներ ու դրույթներ:
Ընկ.Իսաբեկյանը ասում է.
«Պիկասոն, այնուամենայնիվ, Պիկասո չէր լինի, եթե իր «Գերնիկան» չնկարեր»: Անըմբռնելի է, թե ինչու՞ է անտեսված Պիկասոյի մինչև 1937թ. ամբողջ ստեղծագործությունը: Հատկապես իր «կապույտ» ու «վարդագույն» շրջանների թեմատիկ կոմպոզիցիոն կտավներով չէ՞ր միթե, որ Պիկասոն, առաջինը 20-րդ դարի արևմտաեվրոպական նկարիչների մեջ ռեալիստական արվեստի մեծ ուժով, ժամանակի, հասարակական կյանքի հարցեր բարձրացրեց, դրսևորելով իր «նկարիչ-քաղաքացու» կերպարը ու հաստատելով իր անհատակությունը: Առանց այդ գործերի Պիկասոն կլինե՞ր Պիկասո: Եվ կծնվե՞ր արդյոք նույն «Գերնիկան», որը նկարչի նախորդ գործերի օրինաչափ շարունակությունն է: Կարծում եմ, որ առհասարակ նկարչի մի երկի առանձնացումը նրա ողջ ստեղծագործությունից կարող է լինել միայն քմահաճ ու արհեստական:
Խոսելով Մ.Սարյանի մասին, Էդ.իսաբեկյանը նկատում է.«Շատերը հակված են նրա վաղ գործերի մեջ տեսնել նկարչի մեծությունը: Դա սահմանափակ, միակողմանի տպավորություն է: Սարյանի վաղ շրջանը, ընդհանուր առմամբ, փնտրումների փուլ էր, «Արևելքի բանալին» գտնելու տվայտանքների շրջան»:
Արժե՞ կրկնել նորից, որ, այո՛, յուրաքանչյուր նկարչի մեծության չափակշիռը իր ողջ ստեղծագգործությունն է: Այդպես է քննվել ու գնահատվել նաև Վարպետի արվեստը: Սովետական արվեստագիտությունը նրա ստեղծագործությունը մասնատելու, առավել ևս մի շրջանը մյուսին հակադրելու հարց չի դրել: Ուրեմն ովքե՞ր են ընկ.Իսաբեկյանի նշած «շատերը»: Սարյանի ստեղծագործության տարբեր շրջանները անքակտելիորեն կապված են միմյանց.չլիներ վաղ շրջանը, չէր լինի և ուշ շրջանը: Չես հասկանում, թե հարցի քննման ի՞նչ նոր եղանակ է ընթերցողին հրամցնում ընկ.Իսաբեկյանը: Եվ առհասարակ, եթե Սարյանի վաղ շրջանի գործերի մեջ, մեծություն չլիներ, ինչու՞ այդ գործերով պիտի խանդավառվեր նրա մեծ ուսուցիչը՝ Վ.Սերովը, և ինչու՞ Տրետյակովյան պատկերասրահը պիտի շտապեր ձեռք բերել դեռևս երիտասարդ Սարյանի «Խաղողներ» նատյուրմորտը, «Փյունիկյան արմավենին»…
Իր միտքը հաստատելու համար Էդ.Իսաբեկյանը արդեն թույլ է տալիս փաստական սխալ, որ լրիվ դուրս է անձնական կարծիքի սահմաններից և ներելի չէ մանավանդ պետական պատկերասրահի տնօրենին: Իսաբեկյանը կարծում է, թե Սարյանը վաղ շրջանում «Դեռ Հայաստան լեռնաշխարհը չէր տեսել»: Բայց հայտնի փաստ է, որ Սարյանը առաջին անգամ Հայաստան է եկել 1901-ին, դեռ ուսումնարանը չավարտած, 21 տարեկան հասակում: Այդ առթիվ է նա գրել.«Ես այստեղ իրական տեսա (ընդգծում է Շ.Խ.) այն բոլորը, ինչ երազում էի մանուկ հասակում»: «Այնուհետև ճամփորդությունները Հայաստանում ինձ համար սովորություն դարձան…»: Նա հայրենիք է եկել հաջորդ տարիներին ևս՝ 1902-ին, 1903-ին, 1907-ին,1912-ին, 1913-ին, 1914-ին, ոտքով կիլոմետրեր է կտրել, ուսումնասիրել իր երկիրը, մշակույթը, ժողովրդին ու օրագրում գրել է.«Արվեստի մեծ ճանապարհին ամենից կարևոր ուղենիշը ինձ համար Հայաստանն էր…»: Ստեղծագործության վաղ շրջանում Սարյանը եկել ու գույներ է քաղել Հայաստան լեռնաշխարհից, իսկ մի անգամ էլ 1915-ին, որպես ճշմարիտ քաղաքացի, հայրենի հողի վրա ծանր վերապրել է իր ժողովրդի ողբերգությունը…
Եվ, առհասարակ, հանճարը հանճար է ծնվում և իր հանճարը ի հայտ է բերում երիտասարդ տարիքում: Այս միտքը Ժերիկոյի ու Դելակրուայի օրինակներով սիրում է կրկնել ինքը՝ Իսաբեկյանը: Իսկ երբ կարդում ես հարցազրույցը, տարօրինակ է թվում, թե ինչպե՞ս Սարյանը հանկարծ «հանճարեղ ձեռք» ունեցավ 40-45 տարեկանից հետո միայն:
Հետաքրքիր է, թե ինչպես է ընկալում ընկ.Իսաբեկյանը հենց պատկերասրահում ցուցադրվող Սարյանի «ընդհանուր առմամբ փնտրումների փուլի» գործերը՝ Մյասնիկյանի, Լևոնյանի, Ծատուրյանի, Մանթաշովի դիմանկարները, «Արևելյան նատյուրմորտը», «Ծաղիկներ.Քաղաքիկ» նատյուրմորտը և ուրիշներ, կտավներ, որոնք վարպետի գլուխգործոցներից ու մեր նկարչության գանձերից են:
Սարյանի վաղ շրջանի գործերը դրսից բերած նկարչական լեզվով չեն արված: Այդ գործերի լեզուն, որը և հենց գլխավորն է, ծնունդ է առել հայկական լեռնաշխարհից: Հայ մշակույթի նոր վերածննդի այդ տարիներին Սարյանը կամուրջ նետեց դեպի միջնադար ու վերածնեց նկարչական մեր մտածելակերպը: Եվրոպական ակադեմիզմի կաշկանդումներից ազատված սարյանական գույնն ու լույսը հաստատեցին հայկական նկարչության 20-րդ դարը, որն օրինաչափ շարունակություն գտավ հայ ժողովրդի վերածնված պետականության պայմաններում:
Այս է Սարյանի մեծությունը…Իսաբեկյանը ցավով է նշում, որ այժմ մեր տեսության հարցերով սկսել են զբաղվել ոչ կերպարվեստագետ, «մի քանի նկարչական տերմիններ սերտած», «անփորձ մարդիկ»: Ասվածի մեջ կա ճշմարտություն: Խնդիրն է այն է, ուրեմն, որ իրենք՝ արվեստի մարդիկ, թույլ չտան արվեստի տեսության ու պատմության հարցերի քմահաճ մեկնաբանություններ:

Շահեն Խաչատրյան

 

 

Leave a Reply

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով