Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

Էդ.Իսաբեկյան 1914-2007. Զանազանակերպ մտքեր (1979)

Posted on Սպտ 3, 2016 in Գրականություն

«Իմպրեսիոնիստները նկարում են այն, ինչ տեսնում են, իսկ ես նկարում եմ իմ մտքերը»… կարո՞ղ է մեկը պնդել, թե որն է դրանից կարևորը հիմա՝ 20-րդ դարի վերջերում… (չակերտների մեջ պարոն կոմունիստ Պիկասոյի հերթական մտքերն են):
Եվ ահա, թե ինչու ենք պատիվ ունեցել Պիկասոյի «մտքով» նկարած գարշելի կտավները տեսնել…որովհետև որոշել է «մտքով» նկարել: Իսկ իմպրեսիոնիստներից առաջ Ժերիկոն, Դելակրուան, Էնգրը նույնպես մտքով էին նկարում, բայց գարշելի խզբզանքներ չէին ծնում, ցփնում: Տեր Աստված, հիշելուց փշաքաղվում ես դրա արածից… Եվ ընդամենը բախտը բերել էր, որ ջհուդ էր, և աշխարհի բոլոր բիզնեսմենները հազարներ, միլիոններ տվեցին, որ այդ՝ նկարչության մարդակերը խժռի նկարչությունը, և այսօր էլ դեռ հիմարացնում են մարդ կոչեցյալ խեղճ ու կրակին…
Միայն հիշել պարոն Էրենբուրգի խոսքերը և իրենից էլ գարշել… «Բոլոր ժամանակների հանճարներից հանճար»…(այսպես էր կարծեմ, մի տեղ գրած ունեմ): Եվ եկել էր, որ «խեղճ» Սարյանն էլ իրեն նկարեր:
Եվ կերավ «գեղեցիկ արվեստը»: Օ՜խ, մի Էժենը[1] սաղ լիներ, դրան ինչ կաներ…կսպաներ հաստատ:
Բալզակ. «Недостаточно быть просто человеком, надо быть системой»…
Սա կարելի է հասկանալ և այսպես, որ բավական չի լինել գրող և գրել հետաքրքիր վեպեր: Այդ վեպերը պիտի ունենան մի ընդհանուր առանցք, որպեսզի պատկերեն ժամանակը՝ հնարավորին չափ իր բոլոր կողմերով: Եվ դա վերաբերում է իրեն (առաջին հերթին), այդպես է նրա «Մարդկային կատակերգությունը» մտածված և քանդակած: Շատ չեն այդպիսի գրողները և անգամ մեծ և հանճարեղների մեջ:
Գյոթեն էր այդպիսին («անհատականություն» կարող են լինել
նաև փոքր գրողները, նկարիչները և այլն):
Իսկ բառիս մեծ իմաստով գրողը սիստեմ չի կարող ստեղծել: Սիստեմ ստեղծում են հանճարեղ փիլիսոփա-քաղաքագետները և, ի վերջո, քաղաքագետ-ռեֆորմատորները: Մարքսի ուսմունքն անգամ չէր կարող դառնալ սիստեմ, եթե Լենինի նման ռեֆորմատոր, քաղաքագետ, հեղափոխող չլիներ: Ոչ մի գրողի սիստեմով դեռ հասարակություն չի ստեղծվել և չի քանդվել: Նրանք հնարավորին չափ կարողացել են ստեղծված սիստեմները հասկանալ և բացատրել: Բալզակը խառնում է գրական կոնցեպցիան, կոնցեպցիայի հետևողական, ծրագրային վերլուծումը սիստեմի հետ: Կամ… ես եմ խառնում…
Եվ ոչինչ էլ չեմ խառնում: Բալզակը ընդամենը եղավ իր ժամանակի հանճարագույն, համապարփակ վերստեղծողը:
«Բովարիզմ»[2].ռոմանտիզմի տրագիկ վախճանն է: «Մադամ Բովարի»-ով Ֆլոբերը սպանեց նախ իր մեջ և, առհասարակ, ռոմանտիզմը՝ որպես գրական, արդեն «կեղծ» վիճակ, և, առաջին հերթին, մարդու մեջ, որը կոչված է լինելու այնպիսին, ինչպիսին ինքը կարող է, բայց տանջվում է և տանջում ուրիշներին «ուրիշ կերպ» լինելու համար:
Անիմաստ երազանք, իսկ երազանքը մարդուց անբաժան է: Քանի մարդը կա, կլինի ամեն սերնդի համար իր սեփական, անձնական ռոմանտիկան, իրեն «հարմար» և սազական:Եվ, ի վերջո, այդ գրաքննողներն են գտնում, որ Ֆլոբերը «սպանեց» ռոմանտիզմը իբրև գրական ուղղություն, բայց երբեք «չի սպանվում», և նա ամեն մի նոր սերնդի հետ հայտնվում է ջահելացած, կենսունակ և հույժ անհրաժեշտ այդ իսկ սերնդի համար:
Եվ ծնվեց, չէ՞, Անրի Բեյլը, Ստենդալը:
Ժան Կոկտոն եղել է Յակուլովի տիպի մարդ…ինչպես երևում է, բոլոր ժամանակներին հարկավոր են «զարմացնողներ»:
«Удиви меня», ասել է Կոկտոյին Դյագիլևը[3] (իր բալետները Փարիզում ներկայացնելիս և մեծ աղմուկով):
Իսկ Պոլ Վալերին[4] ասել է.«Ничто так быстро не проходит, как новизна»… (մարդը ինչքա՞ն կարող է զարմացած վիճակում մնալ…)
20-ական թվերին պահանջ է եղել քաղքենիությանը «сбивать с толку», ապշեցնել: Արել են Կոկտոյի[5] հետ նույնը Պիկասոն և այլք:
Կոկտոյի էսթետիկան, աֆորիզմները.
«Такт смелости состоит в том, чтобы знать до каких пределов можно слишком далеко зайти»…
Լավ է ասված:
«Искусство — это наука, облеченная плотью»…
Կարելի է հասկանալ, որ գիտությունը զու՞րկ է այդ բարեմասնությունից…
«Я знаю, что поэзия необходима, только не знаю для чего»…
Ես էլ չգիտեմ…արբեցած վիճակում լինելու պահանջ երևի:
«Художник должен жить пока жив, а слава пусть будет посмертной»…
Սա ասված չի երջանիկ ծնվածների համար…
Արվեստի ամեն մի գործ հեղինակի ինքնանկար է, հիշողություն իր մասին…
«Микеланджело умел извлекать редкую красоту даже из недостатков мрамора»…
Սրամտություն է ընդամենը… իսկ մեր ժամանակներում գործում են քննադատներ, որոնք նկարիչների թերություններից են «красота» ստեղծում: Է.Ի.
Անդրե Մորուան[6] Պոլ Վալերիի մասին ասում է. «Чтобы стать гением признанным людьми, ему не хватает лишь слабости»…
Հիմարություն է, բայց դա պիտի ընդունել միայն Վալերիի հասցեին և, առհասարակ, մարդկանց, որոնք տառապում են «բազմաքանքարությամբ», իրենց շնորհքների ձեռքին գերի, ինչպես Սերոբը, որ միայն պիտի որոշեր՝ «որը» դառնալ, և, առհասարակ, դա վերաբերում է անվճռական երիտասարդներին… պիտի լուծել «թուլություններից» մեկը երևի:
Վալերի.«Человек, который удаляется от мира, создает для себя возможность его понимания»…
Միակ վտանգը կարող է լինել ժամանակից «ուշանալը», որ կոպեկ չարժի իմ կարծիքով: Բաշբեուկը, առհասարակ, կյանքի հետ գործ չուներ, չուզեց ունենալ, հեռացել էր և փորձ էլ չարեց կյանքը հասկանալ, գիտեր միայն, որ նկարչությունը կարող է լինել անկախ, ինքը իր համար, սոսկ իր բարձր որակի արժեքով:
«Счастливы писатели, освобождающие нас от бремени мысли и легкою рукой ткущие сверкающее облачение для сложности сущего! (մտքի պատյան)
Увы, господа, некоторые, — о чьем существовании должно весьма сожалеть, избрали путь прямо противоположный.  Они создают нам загадки. Это бесчеловечные существа»… (Դոստոևսկին քեզ օրինակ):
Եթե ինքը՝ «մութ» Վալերին չի կարողացել իր ժամանակվա ռեբուսները լուծել, ապա մենք ի՞նչ անենք այսօրվա ռեբուսագետների (պոետների) հետ…
«Имея дело с философами, отнюдь не следует опасаться непонимания. Нужно до крайности опасаться понимания».
««Время», «пространство», «бесконечность» — слова неудобные»…
Ամենագործածական բառերն են հիմա և… առանց բուն իմաստի:
«История – самый опасный продукт вырабатываемой химией интелекта. Свойства её хорошо известны. Она вызывает мечты, опьяняет народы, пораждает в них ложные воспоминания, усугубляет их рефлексы, расправляет их старые язвы, смущает их покой, ведёт их к мании величия или преследования и делает нации ожесточившимися, спесивыми, невыносимыми, суетными»… սա գրված է եղել շատ առաջ, երբ դեռ չկար перестройка:
Սա զարհուրելի միտք է և ինչ-որ տեղ իրավացի: Ժողովրդի «հիշողությունը», իր պատմությունը հաճախ դառնում է նրա համար կապանք, հաշիշի նման, բայց մշտական տևող թունավորում, որ կարող է կործանել այդ ժողովրդին, դարձնել անդամալույծ… ինչպես օրինակ մեզ՝ հայերիս, և նույն չափով նաև և գուցե ավելի շատ թուրքերին, վրացիներին, պարսիկներին, մեզանից առաջ հույներին և այլն, ավել կամ պակաս չափով: Ինչքան լավ կլիներ, եթե իսկապես մենք՝ հայերս, նման լինեինք Չարենցի ասած տողերի իմաստին.
Ու կանգնած ենք ահա ապագայի հանդեպ
Զարմանալի թեթև, զարմանալի անդեմ,
Մերկության պես տկլոր ու անանցյալ…
Սիրելիդ իմ րաբբի, դա գուցե քո ժամանակ այդպես էր, բայց թույնը, որ սրսկեցին ռուս հիմարները…(ազգային «ինքնագիտակցություն») աջ ու ձախ, փոքր ու մեծ ժողովուրդների փթած արյան մեջ հիմա, այնպես է բորբոքել, հիմարացրել այդ փլատակներին, ջնջվելու ենթակա (պատմության կողմից) ժողովուրդներին, որոնց հիմա այլևս բոլոր սահմանները թվում են անսահման և անբավարար՝ ուզբեկ, տաջիկ, ղազախ, մոնղոլ… բոլոր ցեղերը Սիբիրի ու Միջին Ասիայի, գումարած հայեր, վրացիներ, թուրքեր (որոնց համար նույնիսկ նոր կոչում հնարեցին և տառապաշար…), որոնք արդեն դատապարտված էին ասորիների բախտին… և հրեաները, որոնց մասին արդեն մարդկությունը ուզում էր մոռանալ, դարձան մայրաքաղաքի տեր…
Տեր Աստված, արդյոք ավելորդ չի՞ այս անհեթեթ, անտեղի պատմական անախրոնիզմը… իմ կարճ խելքով ավելորդ էր:
Ռուսները մի օր լաց կլինեն դրա համար, բայց ուշ կլինի, քանի որ հիմա էլ աֆրիկական անվարտիք ցեղերին են ուզում դարձնել «ռեսպուբլիկա»-ներ…«հիշողության» տեր:
Միշտ չէ, որ ցանածից հնձում ես քո ուզածը…
Կարելի է կարծել, որ ռուսները ինչ-որ «վեհ» նպատակ ունեն, բայց դա բավականին թափանցիկ նպատակ է, որի իմաստը բոլորովին էլ «վեհ» չի և պարզապես ռուսական իմպերիան պահելու խորամանկ ձև է՝ հանրահայտ և երիցս արժեզրկված, դեմագոգիայի պարզունակ իմաստ ունեցող, կոմունիստական հասարակարգ ստեղծելու անվան տակ և իբր թե «բոլորի» համար… «Տեսություն», որի ոչ ծայրն է եղել, ոչ վերջն է հայտնի, իսկ իրականում հասարակարգ է ստեղծված, որը ներսից փթած է: Այդ է վկայում ահավոր բյուրոկրատիան, պարտիական պլուտոկրատիան և նրա ստեղծած կաշառակերության, գողության, սպեկուլացիայի՝ պետականացման փաստը, հասարակության այլասեռվածությունը, տարբեր ազգերի («հանրապետությունների»)` իրար նկատմամբ սրված ատելությունը, ռուս ազգի գերիշխանությունը և ատելությունը բոլոր ազգերի նկատմամբ և իր անսահմանափակ իրավունքները բոլոր ազգերի նկատմամբ՝ քողարկված «ինտերնացիոնալիզմի» դեմագոգիայով: Մի զարհուրելի կեղծ, շինծու վիճակ, որի վերջը «աստված» բարին չի անելու…Գուցե և նախանձությունից է, իրենց հիմար վիճակից, որը ստեղծեցին 17 թվին, իսկ հիմա ուզում են ուրիշներին էլ դժբախտացնել…Պոեզիան ենթակա չէ, չի կարելի թարգմանել, քանի որ նա մտքի արտադրանք չէ միայն: Եվ լինելով ոգու և զգայականության և մտքի սինթեզ՝ հնարավոր է միայն ազատ իմպրովիզացիայի ենթարկել (եթե թարգմանողը կարողանա մինչև ուղն ու ծուծը հասկանալ, «նույնանալ» բանաստեղծի, բանաստեղծության հետ), ինչպես Չարենցը Եսենինի «Երեխան ու կատուն» թարգմանել է, վերապրել:
Ամենալավ թարգմանությունները կարող են նմանվել լավ պատճեններին, որ արվում են նկարներից, բայց Ռեմբրանդի ո՞ր նկարի պատճենը կարող է իսկականի հետ բաղդատվել…
Խոսքս իսկական պոեզիայի մասին է, որտեղ ոչինչ «շոշափելի» չկա, բայց կա բան, որ «քթի ծակով» պիտի կռահել: Նույն Չարենցի՝ Գյոթեի «Գիշերային երգ»-ի թարգմանությունների 3 տարբերակներից երևի ոչ մեկը նման չի Գյոթեին և 3 անգամ շատացներ՝ կմնար նույն «չնմանը»:
Հնարավոր է թարգմանել պոեմը կամ բալլադը, առհասարակ, այն ձևը, որ ավելի մոտ է պրոզային, որ կոնկրետ միտք է իր սկզբով և վերջով:

Եվ այդ են վկայում իմ կարդացած բոլոր թարգմանությունները հայերենից ուրիշ լեզվով և հայերեն թարգմանված, բոլոր պոետիկան:
Ինչի են նման Հաֆեզի, Խայամի թարգմանությունները հայերեն…տկարություն են:
Չէ որ մարդը ինչքան էլ տարբեր լինի տարբեր ժամանակներում, մնում է մարդ: Եվ միևնույն չէ, թե երբ է նկարված նրա դեմքը, այսօր, թե 100 տարի առաջ, և եթե նա քեզ հետ այսօր խոսում է նկարից մարդը (կենդանի) մարդու հետ, ուրեմն այսօր այդ նկարիչը մեզ հետ է և նա քո ժամանակակիցն է, իսկ այսօր նկարված անդեմ, անհոգի մարդը չի կարող լինել քո ժամանակակիցը:
Արվեստի «բարդ» լինելու իմաստը շատ պարտավորեցնող է, նա չպիտի իմաստ ստանա՝ չմտածված, չչափած խոսք իրավունք չունի ասելու:
Ինչ նկարիչները մտածում են, զգում են, պիտի կռահի ու ասի, «ձևակերպի» այդ բարդը հասկացողը, և եթե այդ բարդը հեռուստատեսության էկրանից քեզ է նայում ու առանց կարմրելու ասում. «Կուբիզմը շատ վաղուց սկսվել է Հայաստանում…», էլ ի՜նչ բարդ, իսկի սովորական մարդը այդպիսի հիմարություն չի ասի:
Մեր արվեստաբանները լսել չէին ուզում Ստասովի[7] անունը… բայց բոլորը ուզում են Ստասովի դիրք ընդունել՝ առանց ունենալու նրա հետևողական, պատճառաբանված մտածելակերպը, լոգիկան, որի իմաստը ռուսական ազգային արվեստ ստեղծելու խորհուրդն էր: Իսկ «մերոնք» ի՞նչ են ուզում ստեղծել… գոնե իրենք հասկանային: Սուտլիկ որսկաններ են, որ ոչինչ չգիտեն և ձևացնում են, որ… բա՜ն գիտեն, պարզապես չարաճճի հիմարներ են…

[1]https://hy.wikipedia.org/wiki/ Էժեն_Դելակրուա
[2] http://psi.webzone.ru/st/154300.htm
[3]https://ru.wikipedia.org/wiki/Дягилев,_Сергей_Павлович
[4]https://ru.wikipedia.org/wiki/ Валери,_Поль
[5] https://ru.wikipedia.org/wiki/ Кокто,_Жан
[6]https://ru.wikipedia.org/wiki/ Андре_Моруа
[7]https://ru.wikipedia.org/wiki/Стасов,_Владимир_Васильевич

Leave a Reply

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով