Էդ.Իսաբեկյան 1914-2007. «Անտեղի» — «Без нужды»

Posted on Դկտ 12, 2017 in Գրականություն

«Անտեղի» — «Без нужды»
Գլուխ 1-ին և վերջին
Քեռիս

 Իմ անունը քեռուս անունն են դրել: Մի բան չի, որ հիշատակեմ ձեզ համար, անծանոթ երկրից անուն է, և քեռուս թարգմանությամբ (որ Աճառյանի մոտ ստուգաբանել էր) նշանակում է…պալատական: Ի՜նչ ասես կա մեջը այդ (մեզ համար) զարմանալի անունի և՛ տակը, և՛ շուրջը: Ժամանակ է եղել, որ անծանոթ անունները հայերի (ոչ միայն հայերի) համար եղել են, կներեք, նորից փակագիծ պիտի գործածեմ (բոլոր մանր-մունր ժողովուրդների համար), եղել են ազգի կուլտուրական մակարդակի աստիճանի արտահայտություն: Ասենք, եթե Շեքսպիր են խաղացել իրենց բեմերում, շատացել են Դեզդեմոնաները, Լաերտները, Համլետները, թե ռուսականներն են եղել, ապա ծնվել են Ֆրունզիկներ, Վորոշիլովներ, Վալոդիկներ և այլն, և ավելի շատ ունեցել են ռոմանտիկ, խորհրդավոր, «բազմանշանակալի» իմաստ և կնքել են իրենց զարմիկներին աշխարհի բոլոր երջանիկ (իրենցից) ցեղերի անուններով՝ Սիլվա, Նապալիոն, Ժուտեքս, Ռեմիկ և ոչ Պողոս, Հասմիկ, Արմենակ, Առաքել:
Քեռիս այդ անունից դժգոհ չէր կարծեմ…ասելով, որ «պալատական» լինել, կոչվելուց հիմա էլ դժգոհներ չկան: Իսկ իրեն համար ամեն ինչ պայմանական արժեք ուներ կյանքում և իր անունին նա վերաբերում էր հարաբերականորեն, ասելով, որ ամեն մարդ իր խաչը պիտի տանի և նամանավանդ, երբ մանկուց է նրան վիճակվել: Իսկ մանկուց վիճակված ամեն պակասություն պետք է քաջություն ունենալ տանելու: Քեռիս քաջ մարդ էր:
Այսպես, ո՛չ իմ անունը կիմանաք և ո՛չ էլ քեռուս: Կարող եմ ձեզ (թաքուն) մորս անունը հայտնի դարձնել, որ Սաթենիկ էր: Իսկ Սաթենիկի մոր անունը՝ Մեհրիբար, մյուս տատիս անունը՝ Բանաշվա (որ կնշանակի մանուշակ), քեռուս պապի պապի՝ Էրդուխան և այլն, և այլն:
Ժողովուրդ՝ գաղթած Խոյից, Սալմաստից, այսինքն՝ նորից գաղթեցրած հարգելի Գրիբոյեդովի օգնությամբ այդ Պարսկահայաստան հորջորջվող (հիմա) երկրից և վերջին հաշվով ո՞վ գիտի՝ ապուպապս որտեղացի էր, պարզապես սովորական հայ է եղել և, ի տարբերություն մյուս հայերի, որ ինչքան էլ որ քշել են, գաղթեցրել են, զզվեցրել են սիրտ խառնելու չափ, մնացել է նույն հողի, քար ու քռայի շրջապատում և ոչ մի ուրիշ հարթ տեղ… Եվ ի տարբերություն մյուսների՝ չեն «սփռվել»… այգի են սիրել, պարտեզ, հնձան են ունեցել, գինի են քամել, բիբար ու բամյա չորացրել ձմեռվա համար, որ ձավարով «շորվան» ձմեռն էլ անպակաս լինի, իսկ կարասում գինին՝ Խոյից բերած, «Մովուզի» խաղողից, որը որդան կարմիրից ավելի թանձր գույն ունի, իսկ համը…խմողներն են իմացել, և այսօր ոչ մի կենդանի «վկա» չկա, ինչպես քեռիս կրկնում էր իր պապից լսած խոսքը՝ «մկը վկը չկա»: Արի ու դարձրու հայերեն…Զարհուրելի բարբառ, որը սակայն քեռուս խոյեցի ընկերը, շա՜տ մեծ բանաստեղծ ընկերը զարմանալի կերպով նոր հայերենի մեջ այնպես էր գործի դնում, որ բառը «շխկշխկում» էր…
Քեռիս ինքն էլ սիրահար էր գինու և Հայաստան երկրում ամենալավ գինի շինողների տեղը ինքը գիտեր և այցելում էր գործից ազատվելուց հետո՝ մե՛կ Խաթունարխ, մե՛կ Եղեգնաձոր, մե՛կ Էջմիածին, մե՛կ Աշտարակ և ո՞րը թվեմ: Ինքը գիտեր՝ ուր գնա և որ գինին ըմբոշխնի և Խոյի՝ իր պապերի լեզվով, և խմած ձևանա, ստից բարկանա, հայհոյի, կատակով ամեն ինչ ճիշտ ասի և, ինչպես ինքն էր ասում, «մարդավարի խոսեմ» … «բերանս քաղցրացնեմ, կարոտս առնեմ» (այսինքն՝ Իգդիրի): Նա իր կարոտն առնելու համար գնում էր բոլոր սահմանապահ զորամասերը, որոնք Արազի ափին էին փռված և աշտարակներից նայում դեպի «այն կողմ» և տուն վերադառնում կարմրած աչքերով, մանկացած, երջանիկ և տխուր-տխուր, բայց ժպիտը բեղի ծայրի տակը մի կողմից: Ժպտում էր մի կողմով, իսկ երբ ծիծաղու՜մ էր. դա մի այնպիսի վարակիչ ծիծաղ էր լինում, որ բոլոր սեղանակիցները իրեն հետ կուշտ ծիծաղելուց հետո թաշկինակները հանում էին՝ արցունքները չորացնելու համար: Այդպիսի օրերին ցածր էր խոսում, ավելի շատ լռում էր, մոռանում ինչ-որ բան, քթի տակ անպատվում իրեն, տեղի-անտեղի ժպտում մեղավորի պես և խմում էր իր չափից ավելի քիչ, բարձրանում իր աշխատանոցը և իջնում շատ ուշ, երբ բոլորս քնած էինք լինում:
Իսկ ես.ի՜նչ քուն, ուզեմ-չուզեմ՝ իրեն եմ սպասում և գիտեմ, որ այնքան զգույշ պիտի բացի դուռը և առավել ծածկի, մատերի ծայրերին գնա պատշգամբ, որտեղ քնում է գարուն, ամառ, աշուն, մինչև ձյուն իջնի Երևանի տանիքներին…Եվ այդ էլ չի կարող պատճառ դառնալ ներս գալու, սենյակում քնելու…պարզապես զիջում է տատիս` իր մոր խնդրանքին, աղաչանքին՝ արցունքն աչքերին…
Պատշգամբում իրեն զգում է ազատ, քանի որ չկասկածելով, որ լսող կարող է լինել իրեն, ուշադրություն դարձնող, ինչ-որ…տնքում է, օ՜ֆ-օ՜ֆ անում մի քանի անգամ և սկսում հանվել…Ես իրեն չեմ տեսնում, բայց նրա անելիքի բոլոր ձայներին ծանոթ եմ: Գիտեմ, որ մի կես ժամից ավելի լռություն կլինի, քանի որ հետը տարավ հերթի մեջ շարված գրքերից մեկը: Անպայման կարդում է քնելուց առաջ, ինչքան էլ որ հոգնած լինի, հուզված կամ բարկացած, մեկ է, բոլոր վիճակներում կարդում է, բացի իր սովորական կարդալը, որ ցերեկը նույնպես պարտադիր է՝ մեկ-երկու ժամ:
Իսկ գիշերվա կարդալու համար ունի շատ հասարակ բացատրություն.կարդում է, որ «անջատվի», ինչպես ինքն է ասում, օրվա բոլոր «անտեղի» զբաղմունքներից մնացած բեռից, ուղեղին առաջարկի մի որևէ «անվիճելի» իրավիճակ և հաճախ էլ վերցրած գիրքը զարմանալի անհետաքրքիր, չկարդացվող գիրք է լինում, որպեսզի անջատումը ավելի շուտ կատարվի և ինքն իրեն զարմանալի հասարակ միջոցով, իր հնարած «քնաբեր գրքերով» քնում է և ծիծաղում մարդկանց վրա, որոնք տանջվում են անքնությունից, քնաբեր հաբեր կուլ տալիս…
Ես էլ եմ փորձել իր «քնաբեր» գրքերից կարդալ, բայց չի ստացվում.բարկանում եմ, ջղայնանում գրողի հիմարությունների վրա և էլ ի՜նչ քուն…

 ***

«Հայերս ամեն ինչ անում ենք անտեղի». սա իր ողջ փիլիսոփայության վերջակետն էր և վիճել չէիր կարող հետը, եթե չէիր ուզում վերջնականապես (իսկ նա ամեն խոսք սկսում էր պատմությունից, որ ոչ մի տեղ չթողնի վիճելու համար) մեխվել պատից կամ դառնալ ներկաների քմծիծաղին արժանի (գիտեր բոլորին դարձնել իրեն կողմնակից): Շա՜տ էր գործածում այդ բառը և զարմանալի կերպով տեղին: Ամեն օր ինչ-որ մի բան էր անում, մի տեղ լինում, մի ինչ-որ գործի մեջ խառնվում, փոշմանում և անգամ ուրախանում, որ չի հաջողվել և ասում էր. «Անտեղի բան էր, իզուր գնացի» … «Ես գիտեի, որ այդ մարդը իրեն տեղում չի, իզուր գնացի» … «Անտեղի նստել է այդ հոյակապ կաբինետում»…ասում էր ու գլուխը տանում-բերում: Ասում էր. «Անտեղի մի՛ վիճիր, մարդ ես, չէ՞, լսի՛ր, տես, եթե խելոք բան է ասում, մի՛ վիճիր, մոռացիր, որ հայ ես» (բայց դժվար բան է մոռանալ, որ հայ ես, այդ էլ իմացիր, հայը ծնվել է վիճելու համար…) և ինչքան էլ որ հիշում էր, որ հայ է… վիճում էր, վիճում մինչև վերջ: Անունը մնաց հուջաթ, այսինքն՝ հակառակ, անզիջում, իր ասածի…
Իր ընկերներից պատմեցին, որ մի օր իրեն ուզել է մեքենայից դուրս գցել, որովհետև վիճել են Սայաթ-Նովայի համար և նա չի կարողացել մի ավելի զարհուրելի վիճողի համոզել, որ նա սխալ է, իսկ մի ուրիշ անգամ հազիվ պահել են, որ իրեն երրորդ հարկի պատշգամբից ներքև չգցի: Պարզ բան է, որ եթե ծնված լիներ Չելինիի ժամանակ կամ Աթոս-Պարտոսի ժամանակներում, հազար տեղից պիտի ծակծկված լիներ, բայց իր ասելով՝ իր հակառակորդները (վիճակիցները) հետո խոստովանել են իրենց սխալ լինելը… Ես հավատացել եմ իրեն և միշտ, որովհետև անհաշիվ վեճեր են եղել և ես ներկա, և քեռիս արդարության դեմ չի գնացել.ճիշտ իր սկզբունքով՝ «Մի՛ վիճիր, եթե դիմացինդ ճիշտ է, բայց չլինեմ, չիմանամ, որ համաձայնվես սխալին, ստին, այ այդ դեպքում վիճիր մինչև դիմացինդ շունչը փչի»:
Ես կողմնապահ չեմ, ինչքան էլ որ քեռուս սիրեի, դիմացինները երբեք պակաս սիրելիներ չեն եղել, բայց ինքը ինձ համար… «սիրելին» ի՜նչ խոսք է:

*** 

«Անտեղի»

 «Անտեղի եմ ծնվել, անտեղի ենք ծնվել, անտեղի են ծնվում»…Եվ կարող էր ապացուցել, որ ես էլ չինացիների հետ միասին «անտեղի» եմ ծնվել:
Մի բուռ խաշած բրնձի համար իմաստ ունի՞ աշխարհ գալ, երբ քեզանից առաջ Ջիոտտո է ծնվել կամ Մոցարտ…Թող Աստված վիճի իրեն հետ, ես գլուխ չունեմ դնելու, բայց չէ՞ որ ճիշտ է ասում՝ համարյա թե: Քեռիս ցինիկների փիլիսոփայության կողմնակից չի և ո՛չ էլ մալթուսական, և՛ ոչ էլ ռասիստ: Բարի մարդ է, մարդասեր, սենտիմենտալ, պատրաստ վերջին ունեցածը տալ ընկերոջը, անծանոթին անգամ, եթե պետք լինի… Պատմում են (ինքը չի պատմի), որ ներս է մտել մեկը (անծանոթ) իր կաբինետը (դիրեկտորական) և պատմել հուզված, որ կինը, գանձապահ լինելով, պակասորդ ունի և հենց այս րոպեին պիտի գումարը տեղը դնել, որ չձերբակալվի… Միայն ներողություն է խնդրել, որ լրիվ գումարը չունի և տվել է ստացած աշխատավարձը լրիվ, մինչև վերջին կոպեկը… և մինչև այսօր դեռ պիտի վերադարձնեն… Հարուստ էլ չի, որ ասեմ, հազիվ ծայրը ծայրին է հասցնում, իսկ մի ուրիշ դեպք, որ ոչ միայն զարմանալի է…Տրամվայում, թե  ավտոբուսում խիտ ժողովուրդ է լինում, և այդ ստեղծված վիճակում զգում է, որ գրպանը ձեռք է մտել և… հենց ձեռքի արմատից բռնում է ու շուռ գալիս: Այդ մարդը՝ մի լակոտ՝ 15-16 տարեկան… նրա աղերսալի աչքերին նայելուց հետո դուրս է հրավիրում առաջին կանգառ և հարցնում, ծանոթանում տղայի հետ և իմանալով, որ շատ կարիք է ունեցել, իր մոտ եղածը կիսել, տվել է նրան…
Փիլիսոփայել՝ խնդրեմ: Անտեղի են ծնվել հայերը, չինացիք (ես այստեղ ռեպլիկով ավելացնում էի թուրքերին, իսկ նա մի երկար վրաս նայելուց հետո ասում էր՝ այդպիսի ազգ չկա…) և էլի ուրիշ հեղինակավոր ազգեր, իսկ իտալացիք, իսպանացիք, նրանցից էլ առաջ հույները ճիշտ տեղին են ծնվել և օրհնվի նրանց ծնունդը: Միտքը այն էր, որ եթե ստեղծվել են, ապա պիտի արդարացնեն իրենց ծնունդը, ինչ գնով լինի՝ զոռով-շառով, արյունով, ճշտով ու ստով, հավատով, թե անհավատ, մի խոսքով՝ բոլոր միջոցներով, քանի որ մոռացվում է «ինչպես»-ը և հարգվում «ինչ»-ը: Թե չէ ապրելով սրա-նրա փեշից կախված…թույլատրվում է միայն երեխային իր մոր փեշից կախվել, իսկ ժողովուրդը, ազգը, որ հազար տարեկան է, իրավունք չունի երեխա դառնալ նորից հույների և մեզ պես…
-Բայց չէ՞ որ, քեռի ջան, թուրքերը հենց…բոլոր միջոցներով…արյունով…
-Մի՛ շարունակիր, գիտեմ՝ ինչ պիտի ասես: Թուրքերը ժողովուրդ չեն: Բույսերի հետ եթե համեմատես, պատկանում են պալարների բոլոր տեսակներին՝ միասին վերցրած: Ապրել են ուրիշների քլորոֆիլի հաշվին: Եթե մարդու հետ համեմատես…ընդամենը մարդու ոտքի մատներին բուսած կոշտուկ են և խանգարում են քայլել, ցավացնում են… Թռչունների հետ համեմատես՝ կկու են, որ երբեք բուն չի շինում, ապրում է ուրիշների բներում…Այդ ժողովուրդը իր սկզբնավորման օրից, երբ տափաստանները իրենց ոչխարների կճղակներով դարձրին անապատներ, դուրս հորդեցին իրենց թաղիքե վրաններից և լցվեցին ուրիշների շինած տները…հասան Կոնստանտինի, էշ Կոնստատինի քաղաքը և նստեցին նրա պալատներում, քաղաքներում:
Չորս պատի հասկացությունը, քարից, հողաղյուսից շինված չորս պատի՝ պատկանում է մարդուն, նստակյաց ժողովուրդներին, իսկ թուրքը պատ չի տեսել, տեսածը թաղիք է եղել…
Էլ ու՜մ հետ համեմատենք… ես ասեցի բոլոր միջոցներով պահել` իր ունեցածը, իր ստեղծածը, իր չորս պատը, պալատը, դղյակը…իսկ թուրքը ուրիշի ստեղծածն է ատամներով պահում: Քո ապ ու պապերը…քանի՞ անգամ են տեղահան եղել, արվել, որտեղ կանգնել են՝ փշերի, շոռոմների, քար ու քռայի մեջ, նորից չորս պատ են շինել և այգի ու ցորենի արտ… Քո պապը Իգդիրից քշված (որ գաղթել, եկել էին Խոյից, Սալմաստից) Սարդարապատի շոռոմներում, «թափա դիբի» ղռերում նորից չորս պատ շինեց եղբոր հետ… Հիմի նոր Արմավիր է կոչվում… իսկ մեր տունը Իգդիրում շինած…հիմի թուրք է ապրում.տարբերություն կա կարծեմ:
-Իսկ Կոնստանտին կայսերն ինչու՞ էր… էշ:
-Էշը միայն պոչով կամ երկար ականջներով չի լինում, էշ էր, հիմար էր, անհեռատես…և միայն Կոնստանտինը չէր էշ, նրանից առաջ էլ ինչքան ուզես եղել են կայսրներ և մի տասից ավելի նաև հայեր…(թուլացրին, փչացրին):

 ***

«Անտեղի»

«Կա մի երկիր, որ անտեղի վեճ է գնում սև ու սպիտակի մասին: Ի՞նչ պիտի լինի, սևը կշատանա՞, թե՞ կխառնվեն իրար սև ու սպիտակը, Աստծուն է հայտնի.անտեղի վեճ է: Մի երկիր էլ կա, որ իրենց հողն այլևս չի հերիքում իրենց շատությանը և ապրում են մի բուռ խաշած բրձով…շատացել են անտեղի և Աստված գիտի, թե ինչով կվերջանա, եթե բրինձն էլ չհերիքի…
Կա նաև մի երկիր, որ առանց շքանշանի մարդը փողոց դուրս գալու իրավունք չունի, և պետությունը հոգ է տանում, որ այդպիսին չլինի և բավական է, որ այդ երկրի բնակիչը մի որևէ զբաղմունք ունենա…անգամ անտեղի, և շքանշանը կունենա: Այդ անտեղի օրենքից ազատված են միմիայն անչափահասները: Եվ դա էլ անտեղի է, որովհետև այդ երկրում ամենադժվար գործը երեխա պահելու հոգսն է և միայն, որովհետև շքանշանների համար զբաղված լինելով համարյա թե ապրում են…մի կերպ, անտեղի, առանց երեխաների, իսկ եթե ծնվում են…բոլորը (համարյա թե) ծնվում են պակասավոր»:
Եվ «անտեղին» ապացուցելով՝ հասնում էր այնպիսի տեղեր, որտեղից տուն գալը դառնում էր…անտեղի:
Ասում էր, որ մարդու ամենադժվար գործը լսելու կարողությունն է…Սա անհեթեթ պարադոքս է, եթե հիշենք, որ ինքը սրած թուր էր, երբ խոսողը հանկարծ ինչ-որ «էն» չէր ասում: Չէր լսի…
Բայց այդպես էր: Խոսողի քեֆին քեֆ չէր հասնի, երբ նրան դարձնում էր լսող:
Ասում էր՝ էն կինը, որ լսել չգիտի, կին չի դառնա: Մի օր կկախվես կամ կդատեն քեզ՝ կնոջ վրա ձեռք բարձրացնելու հոդվածով: Կինը դեռ ոչինչ, վերջին հաշվով ինքդ կարող ես լռել և չլսել, տանից դուրս կգաս, կհանդարտվի…Բայց եթե երկրի ղեկավար անձիք չունենան լսելու շնորհք…մի ամբողջ ժողովուրդ ի՞նչ անի, թողնի ու՞ր գնա, իսկ եթե կախվել չի ուզում, ի՞նչ անի… Դժվար բան է «ղեկավար» լինելը, երբ բոլոր խելոքները…խելոք գործերով են զբաղված, գիտնական են, բժիշկ, շինարար, խոհարար, հացթուխ, փինաչի, փողոց մաքրող…իսկ «ղեկավարի» աթոռը ո՞ւմն է մնում, գիտե՞ս… Ռուսները ասում են ժուլիկ, եվրոպացիք՝ կարիերիստ, հայերն ասում են՝ աչքաբաց մարդ կամ ճարպիկ: Այ այդ ճարպիկներից, աչքաբացներից է, որ բոլորի ոտները հոգնում են, գլխացավ են ունենում, մշտական սրտխառնոց, ճնշումն է բարձրանում, աղիքներն են խոցակալում, արյունատար երակները կարծրանում և… Աշխարհում ոչ մի երկրում այնքան սրտի հիվանդներ չկան, ինչքան այս մեր անծայրածիր երկրում: Անուններն են ուրիշ երկրներից բերում այդ ցավերի…միոկարդիտ, քանսեր, հիպերտոնիա, ինֆարկտ, սկլերոզ… հին, «բարի» ցավերը չկան, վերացան, բուժողներն էլ հետը…իսկ հազար տարվա հարբուխը դարձավ անբուժելի…գրի՜պ, և՛ ճար չկա, և՛ բուժող… Գիտնականները ավելի շատ մարդուն կոտորելու զենքեր են հնարել…իսկ հարբուխը բուժող չկա՜… Այ, եթե մի մոլորակ գտնվի, որտեղ «գիտնական» չլինի ու…ղեկավա՜ր…օ՜…

 

Leave a Reply

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով